ÖZET
Bu
çalışma, 2001 Aralık ayında yapılan TMMOB Enerji Sempozyumuna Makina Mühendisleri
Odasınca sunulan, aynı başlıklı tebliğden hareketle; sektördeki son durumu ve
güncel gelişmeleri irdelemektedir. Türkiye’de doğal gaz tüketimi ve talebi hızla
artmaktadır. 2000’de 14148 milyon m³ olan doğal gaz tüketiminin 2005 yılında % 208
artışla 43 600 milyon m3’e, 2010 yılında % 289.5 artışla 55 102 milyon
m3’e, 2020 yılında ise %479.6 artışla 82 000 milyon m3’e
ulaşması öngörülmektedir. Hızla artan talebin en büyük bileşenini, elektrik
enerjisi üretimi için doğal gaz tüketimi oluşturmaktadır. Aynı zaman diliminde,
sanayinin doğal gaz tüketimi içindeki payının ise %100 artması öngörülmüştür.
Çalışmada doğal gaz sektöründe mevcut ve öngörülen yatırımlar da ele
alınmaktadır. Doğal gaz temin, iletim ve satışının piyasa kurallarına göre
düzenlenmesini öngören Doğal Gaz Piyasası Yasası irdelenmekte ve sektörde
yapılması gereken düzenlemelerle ilgili görüş ve öneriler yer almaktadır.
Ülkemizde
yurt içi kaynaklardan doğal gaz üretimiyle ilgili ilk uygulamalar, TPAO bünyesinde
1976’da gerçekleşmiştir. 1980’li yılların ilk yarısında BOTAŞ tarafından
doğal gaz talep tahmini ve doğal gaz temin planlamasıyla ilgili ilk çalışmalar
yapılmıştır.
1980’li
yıllarda doğal gaz teminine yönelik yapılan planlama ve anlaşmalarda, yıllık olarak
Rusya’dan azami 6 milyar m³, Cezayir’den de, LNG olarak tankerlerle 2 milyar m³
olmak üzere toplam 8 milyar m³ doğal gaz ithalatı öngörülmekteydi. Bugün
konuşulan tüketim miktarlarının çok gerisinde kalan bu kabuller, boru hattı
tasarımında ve Marmara Ereğlisi LNG Terminalinin kapasite seçiminde etkin olmuştur.
Alternatif
bir çok yakıta göre ucuzluğu, kullanım kolaylığı, stoklama sorununun olmayışı
vb. üstünlükleri doğal gaza talebi hızla arttırmıştır. Doğal gazın ilk
kullanıma başlandığı 1987 yılında 513 milyon m³ düzeyinde olan doğal gaz
tüketimi, ondört yıl içinde yaklaşık 31.24 kat artışla 2001’de 16 027 milyon
m³’e ulaşmıştır. Türkiye’nin son onbeş yıldaki doğal gaz tüketim tablosu
aşağıda verilmiştir.
Tablo
1: Yıllar İtibariyle Doğal Gaz Tüketimi
Yıllar |
Toplam
[milyon m3] |
1987 |
513 |
1988 |
1.166 |
1989 |
3.099 |
1990 |
3.315 |
1991 |
4.062 |
1992 |
4.444 |
1993 |
4.915 |
1994 |
5.183 |
1995 |
6.665 |
1996 |
7.700 |
1997 |
9.419 |
1998 |
9.889 |
1999 |
12.040 |
2000 |
14.601 |
2001 |
16.027 |
Kaynak: BOTAŞ,
(http://www.botas.gov.tr)
Önümüzdeki
yıllarda, doğal gazın elektrik enerjisi üretiminde ve sanayide daha yaygın bir
biçimde kullanımının planlanmasından ötürü, doğal gaz talebinin, daha hızlı bir
şekilde artması beklenmektedir. Türkiye’nin 2002-2020 dönemi doğal gaz talep
tahmini aşağıda verilmiştir.
Tablo
2: Türkiye Doğal Gaz Talep Tahmini
Yıllar |
Talep
tahmini [milyon m3] |
Artış
endeksi (2000=100%) |
2002 |
21.395 |
151% |
2003 |
32.470 |
230% |
2004 |
36.419 |
257% |
2005 |
43.599 |
308% |
2006 |
46.047 |
325% |
2007 |
47.878 |
338% |
2008 |
49.463 |
350% |
2009 |
52.176 |
369% |
2010 |
55.102 |
389% |
2020 |
82.000 |
580% |
Kaynak: BOTAŞ,
(http://www.botas.gov.tr)
Doğal
gaz tüketiminin 2000 yılına göre, 2005 yılında 3.08 kat, 2010 yılında 3.89 kat,
2020 yılında 5.8 kat artışının planlanmasındaki en büyük etmen; elektrik enerjisi
üretiminin, yaygın bir biçimde doğal gaza dayandırılmasıdır.
1999
yılındaki TMMOB II. Enerji Kongresi’ne Makina Mühendisleri Odası adına sunulan
tebliğde; BOTAŞ Genel Müdürlüğünün o dönemdeki sektörel doğal gaz talep
tahminlerine ilişkin bilgiler yer almıştı. Buna göre, 1998’de konut sektörünün
%22 olan payı, 2010’da %15’e, 2020’de %12’ye düşüyor, sanayinin payı %19
düzeyinde kalıyor, gübrenin payı %5’den 2010’da %2’ye, 2020’de %1’e
düşüyor, elektriğin payı ise %54’den 2010’da %64’e, 2020’de %68’e
çıkıyordu.
Tebliğde,
bu talep tahmini ile ilgili olarak şu yorum yapılmıştı.
“1998-2020
dönemi için yapılan bu talep tahmininde sanayinin doğal gaz talebinin 7.98 kat
artmasına karşın, elektrik enerjisi üretimi için doğal gaz talebi 10.54 kat
artmaktadır. Elektrik enerjisinin en büyük tüketicisi olan doğal gaz talebinin %
30’u üzerinde olan bir elektrik enerjisi üretim amaçlı doğal gaz talep tahmininin
mantığı anlaşılamamaktadır. Bu kabuller, üretilecek elektriğin diğer ülkelere mi
satılacağı sorusunu akla getirmektedir.”
Tebliğin
sözlü sunuşunda da, BOTAŞ’ın doğal gaz talep tahminlerinin dayandığı esasların
ve kabullerin ilgili taraflarca bilinmediği hususu
da belirtilmişti.
BOTAŞ’ın
güncel talep tahminlerindeki değişiklikler, bu açıdan anlamlıdır. İki yıl
içinde, sanayinin sektörel tüketim payının aynı kalması öngörüsünden iki
katına çıkması öngörüsüne nasıl ulaşılmıştır?
Elektrik
enerjisi üretiminin büyük ölçüde doğal gaza dayandırılmasına yönelik
politikalara, Odamız ve Elektrik Mühendisleri Odasından gelen eleştirilere kulak
verilmez iken, Dünya Bankasının “elektrikte sınırsız satın alma, yüksek kar
garantisi uygulamalarına” karşı çıkması sonucu; bu alanda politikalar ciddi
değişikliklere uğramıştır. İki yıl önce, 2010 yılında 34224 milyon m3
doğal gazın elektrik enerjisi üretiminde kullanımı öngörülmüşken, 2001 yılında
sektörel talep tahminlerinde 25413 milyon m3 olarak
öngörülmesi, bu değişikliği göstermektedir.
Tüketimlerin
sektörel dağılımında, elektrik enerjisinin üretiminde kullanılacak doğal gaz
tüketiminin toplam tüketim içinde 2000’de % 66.6 olan payının; 2005 yılında %
50’si; 2010 yılında ise % 46’ düzeyinde olması öngörülmektedir.
Tablo
3: Türkiye Sektörel Doğal Gaz Talebi [milyon m3]
Yıllar
|
Konut |
Elektrik
|
Gübre |
Sanayi |
Dahili
tüketim |
TOPLAM
|
||||||
Miktar |
% |
Miktar |
% |
Miktar |
% |
Miktar |
% |
Miktar |
% |
Miktar |
% |
|
2002 |
3.448 |
16% |
13.982 |
65% |
24 |
0,1% |
3.244 |
15% |
697 |
3% |
21.395 |
100% |
2003 |
5.109 |
16% |
19.226 |
59% |
304 |
1% |
7.101 |
22% |
730 |
2% |
32.470 |
100% |
2004 |
5.974 |
16% |
19.257 |
53% |
304 |
1% |
10.123 |
28% |
761 |
2% |
36.419 |
100% |