Remzi VAROL*, Recai Fatih TUNAY**

Bilyeli dövme; küre şekilli, küçük ve dövülecek malzemelerden daha sert değişik malzemelerden imal edilmiş bilyelerin işlem görecek parça üzerine kontrollü şartlarda püskürtülerek yüzeyde sınırlı plastik deformasyon oluşturulma işlemi olarak ifade edilir [1,2]. Bilyeli dövme genellikle soğuk uygulanan bir mekanik yüzey işlemi olmakla birlikte, son yıllarda ılık uygulamalarla ilgili çalışmalar yapılmaktadır. Bilyeli dövmenin önemli avantajı, işlem görecek parçanın üretim yöntemine ve metalin cinsine bağlı olmaksızın uygulanabilirliğidir. Bazı durumlarda parça şekli sınırlamalar getirmekle beraber, işlem parametrelerinde değişiklikler yapılarak çözüme gidilebilmektedir [3]. Bilyeli dövme işlemi dövülen parçanın yüzeyinde heterojen plastik deformasyon oluşturarak, pekleşme yoluyla sertlik artışı ve daha önemlisi kalıcı gerilme oluşturur. Çok fazla sayıdaki bilyelerin akışı bir su jetine benzetilebilir. Bilye jeti içindeki bir tek bilye izole edilerek hareketi incelenirse; küre şekilli bir bilyenin düz bir yüzeye yüksek hızla çapması sonucu çarpışma bölgesinde dövülen malzemenin aktığı gözlenir. Tüm bilye jeti esas alındığında dövülen malzemenin yüzeyinde kısa süreli ve bölgesel akma olayı görülür. Bunun sonucu bilyeli dövülen parçanın yüzey sertliği pekleşme dolayısıyla artarken yüzey kalitesi değişmektedir. Dövülen parçanın dövme sonrası yüzey kalitesi bilye malzemesi, bilye çapı, bilye fırlatma hızı, doyurum oranı, dövülen parça malzemesinin yüzey sertliği ve cinsi gibi parametrelerin bir fonksiyonudur [4]. Dövülen sert malzemelerin dövme sonrası yüzey kalitesinde büyük değişiklikler meydana gelmezken, yumuşak malzeme yüzeylerinde genellikle pürüzlülük değerleri artmaktadır. Ancak dövme öncesi yüzey pürüzlülük değeri, dövme sonrası yüzey kalitesini etkilemektedir. Bilyeli dövme işleminin kendisi bir bitirme işlemidir. Çok özel uygulamalar dışında ek bir bitirme işi gerektirmez. Dövme sonrası yüzey pürüzlülüğü parçanın kullanım yeri açısından bir kısıtlama getirmediği sürece ilave yüzey işlemi yapılmaz [1]. Yaygın kullanılan bilye malzemeleri dökme çelik, dökme demir, cam, paslanmaz çelik, kesme tel bilye ve seramiktir [5]. Bilyeli dövme işleminde belirlenecek en önemli büyüklük dövme şiddetidir. Dövme şiddetinin belirlenmesinde, standart Almen deney şeritleri kullanılmaktadır [6,7].

Malzeme ve Yöntem

Deneylerde kullanılan AA2024 Alüminyum alaşımının kimyasal bileşimi Tablo 1’de verilmektedir. AA2024; dayanımı ve sertliği ısıl işlem ile artırılabilen bir Al alaşımıdır. Ana alaşım elementi olarak Cu ve Mg içeren AA2024, tabii yaşlanabilen Al-Cu alaşımlarından mekanik özellikleri en iyi olan alaşımdır [8].

 Isıl ve Bilyeli Dövme İşlemleri

Yuvarlak kesitli, soğuk çekilmiş halde alınan 2024 Alüminyum malzeme 10mm çap değerine tornada işlenerek getirilmiştir. Malzemenin soğuk çekilmesi ve talaşlı işlenmesi esnasında meydana gelen zararlı artık gerilmelerin ortadan kaldırılması için 10mm çap, L=40mm uzunluğundaki numuneler, 415°C sıcaklıkta 3 saat tutulup havada yavaş soğumaları sağlanmıştır. Bir gurup numuneye yumuşatma tavlaması uygulanırken, diğer guruptaki numuneler doğal yaşlandırma işlemine tabi tutulmuşlardır.AA2024 alaşımı için en uygun doğal yaşlandırma şartları 500°C sıcaklıkta 30 dakika çözeltiye alma, suda soğutma ve sonra 7 gün süreyle oda sıcaklığında bekletme olarak alınmış[4] ve uygulanmıştır. Isıl işlem sonrasında numuneler S170, S230 çelik bilye ve S13 cam bilye kullanılarak bilyeli dövülmüşlerdir. Her bir malzeme grubuna uygulanan ısıl işlem ve bilyeli dövme parametreleri toplu olarak Tablo 2’de verilmiştir.

Isıl işlemler SDÜ Makina Mühendisliği Bölümü Laboratuvarında bulunan Electromag ısıl işlem fırınında gerçekleştirilmiştir. Bilyeli dövme işlemleri Micropeen-Peenmatic 2000S tezgahında gerçekleştirilmiştir. Bilyeli dövme sonrası numunelere herhangi bir ek işlem uygulanmamıştır.

Dövülmemiş ve dövülmüş numunelerin yüzey sertlik değerleri ölçülmüştür. Sertlik ölçme işlemi Karl Frank Weinheim cihazında Vickers ucu kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Uygulanan kuvvet 1000 grf’dir.

Hommel Tester T1000 cihazı kullanılarak dövülmemiş ve dövülmüş tüm numunelerin yüzey pürüzlülük değerleri Ra cinsinden ölçülmüştür. Bu değerler yardımıyla bilyeli dövme işlem parametrelerinin yüzey kalitesine etkisi belirlenmeye çalışılmıştır.

Tablo 2’de işlem şartları verilen ısıl işlem ve bilyeli dövme uygulanmış tüm numune guruplarına kuru halde adhesiv aşınma deneyleri uygulanmıştır. Aşındırılacak numuneler torna tezgahında aynaya bağlanarak v=0,185m/s çevresel hızla dönmesi sağlanmıştır. Tüm deneylerde hız sabit tutulmuştur. Özel bir aparat yardımıyla aşındırıcı olarak kullanılan çelik takozun , numune üzerine F=8N ve F=10N kuvvetlerle basması sağlanmıştır. Aşındırıcı malzemenin yüzey sertlik değeri RC55 ve yüzey pürüzlülük değeri Ra=0,5m’dir. Aşınma deneylerine başlamadan önce her numune 10-3 hassasiyetli terazide tartılmış ve her 100m yol alındıktan sonra deneye ara verilmiş, numuneler tekrar tartılarak ağırlık kayıpları tespit edilmiştir. Deneylere 1400m yol değerine kadar devam edilmiştir.

Dövülmemiş ve bilyeli dövülmüş numunelerin yüzey sertlik ve yüzey pürüzlülük değerleri Tablo 3’te verilmektedir. Tablo 3’te verilen malzeme gurup numaraları Tablo 2’de gösterilen malzeme gurupları ile aynıdır. Adı geçen malzeme guruplarına uygulanan ısıl işlem ve bilyeli dövme işlemi şartları Tablo 2’de verilen şartlardır.

Kuru sürtünmede aşınma miktarı; hız, kuvvet, malzeme cinsi, malzeme yüzey sertliği ve yüzey pürüzlülük değerlerine bağlıdır [9]. Tablo 3 incelendiğinde, deneylerde kullanılan numunelerin yüzey sertlik değerlerinin doğal yaşlandırma sonrası uygulanan bilyeli dövme işlem parametrelerine bağlı olduğu gözlenmektedir. Yumuşatma tavlaması sonrası malzemenin sertlik değeri VSD63 iken doğal yaşlandırma sonrası bu değer VSD120 olmuştur. Yumuşatma tavlaması uygulanmış malzemenin bilyeli dövme sonrası sertlik değerinde %24 oranında artış meydana gelmiştir. Doğal yaşlandırılmış numunelerin bilyeli dövme sonrasında sertlik değerlerinde en büyük artış %13 mertebesindedir. Bir soğuk işlem olan bilyeli dövme, AA2024 alaşımı yüzeyinde pekleşmeye neden olmuş ve yüzey sertliğini artırmıştır.

Tablo 3’te verilen yüzey pürüzlülük değerleri, bilyeli dövme işleminin dövülen malzemenin yüzey kalitesine etkisini göstermektedir. Dövülmemiş numunelerin yüzey pürüzlülük değerleri Ra=0.5m mertebesinde iken 27-28A Almen şiddetinde dövülme sonrası Ra=6.3m değerine yükselmiştir. Dövme şiddeti arttıkça yüzey pürüzlülüğü artmaktadır. Çelik bilye ile dövme sonrası Cam bilye uygulanması durumunda yüzey pürüzlülüğünde azalma tablo 3’te verilen 4 ve 5 ile 6 ve 7 no’lu malzeme guruplarında gözlenmektedir.

Tablo 3. Farklı Numune Guruplarının Yüzey Sertlik ve Pürüzlülük Değerleri

Doğal yaşlandırılmış ancak dövülmemiş numunelerin v=0.185m/s hız ve F=8N, F=10N baskı kuvveti şartlarında yapılan aşınma deneylerinin sonuçları kullanılarak çizilen yol-aşınma miktarı eğrileri Şekil 1’de verilmektedir. Herhangi bir bilyeli dövme işi yapılmadığından her iki numune gurubunun yüzey kalitesi Ra=0.5m’dir. Burada, aşınma deneylerinde uygulanan baskı kuvvetinin etkisi görülmektedir. Başlangıç yol değerlerinde aşıma miktarları birbirine yakınken, artan yol değerlerinde aşınma miktarı farkları büyümektedir. Şekil 2, doğal yaşlandırma sonrası S170 bilye kullanılarak 27-28A şiddetinde dövülmüş AA2024 numunelerde baskı kuvvetinin aşınma miktarına etkisini göstermektedir. Bu numunelerin yüzey pürüzlülüğü Ra=6.3 m ve yüzey sertlik değeri VSD129 dur. Şekil 1 ve Şekil 2’deki yol-aşınma miktarı eğrileri benzerlik göstermektedir.

Şekil 1. Doğal Yaşlandırılmış AA2024 Alaşımında Baskı Kuvvetinin Aşınma Miktarına Etkisi

Şekil 2. Doğal Yaşlandırılmış ve S170 Bilye İle 27-28 A Şiddetinde Dövülmüş Numunelerde Baskı Kuvvetinin Aşınma Miktarına Etkisi

Şekil 3. Bilyeli Dövme Şiddetinin AA2024 Numunelerinin Aşınma Miktarına Etkisi

Şekil 4. İlave Cam Bilye İle Dövmenin Aşınma Miktarına Etkisi (F=10N , S=170 Bilye)

Bilyalı dövme işleminde en önemli parametre dövme şiddetidir. S170 bilye kullanılarak 27-28 A Almen şiddetinde dövülen numuneler için yüzey pürüzlülüğü Ra=6.3 m ve yüzey sertlik değeri VSD129 dur. S230 bilye kullanılarak 16-18A Almen şiddetinde dövülen numuneler için yüzey pürüzlülüğü Ra=6.1m ve yüzey sertliği VSD142’dir. Yukarıda verilen şartlarda bilyeli dövülmüş numunelerin F=10N değeri için yol-aşınma miktarı ilişkisi Şekil 3’te verilmektedir. 27-28A şiddetinde dövülen numunelerin yüzey pürüzlülüğü daha büyük olmakla birlikte yüzey sertlik değeri daha düşüktür. Bundan dolayı başlangıç yol değerlerinde aşınma miktarları az miktarda da olsa yüksektir. Artan yol değerleri için aşınma miktarları birbirine yaklaşmaktadır. Bunun nedeni; başlangıçta yüzeydeki pürüzler aşınarak ortadan kalkmakta ve yüzeyden iç kısımlara doğru sertlik değeri düşmektedir. Bundan dolayı, belli bir yol alındıktan sonra aşınma miktarları birbirine yakın değerler olmaktadır. Çelik bilye ile dövmeye ilave olarak cam bilye kullanılarak yapılan dövme sonucu yüzey pürüzlülük değerleri küçülmektedir. Şekil 4, S170 çelik bilye ile dövme sonrası cam bilye kullanılarak dövülen numunelerin yol-aşınma miktarı ilişkisini göstermektedir. Cam bilye kullanılarak yapılan ilave dövme sonucu Ra değeri 6.3 m’ den 5.4 m’ ye düşerken yüzey sertlik değeri VSD129 dan VSD132’ ye yükselmiştir. İlave cam bilye dövmesi aşınma miktarının azalmasına neden olmuştur. Benzer durum S230 bilye kullanılarak yapılan dövme için de geçerlidir. Şekil 5, S230 bilye kullanılarak yapılan dövme ve ilave cam bilye kullanılarak yapılan dövmenin aşınma miktarına etkisini göstermektedir. Tablo 3’te verilen değerler incelendiğinde, ilave cam bilye ile dövme sonrası yüzey sertlik değerlerinde önemli değişmeler meydana gelmezken, yüzey pürüzlülük değerlerinde önemli düşüşler gözlenmektedir. Aşınma miktarlarındaki azalmada esas etkin olan özellik yüzey pürüzlülük değeridir sonucuna erişilmektedir. Şekil 4 ve Şekil 5’te verilen eğriler benzerlik göstermekle birlikte cam bilye uygulaması sonucu aşınma miktarlarındaki azalma (Şekil 5), S170 bilye kullanılarak yapılan dövme ve ilave cam bilye uygulaması sonucu ortaya çıkan aşınma miktarındaki azalmadan (Şekil 4) daha fazladır. Bunun nedeninin yüzey pürüzlülük değerlerindeki azalma miktarları arasındaki belirgin fark olduğu düşünülmektedir.

Şekil 6, doğal yaşlandırılmış; bilyeli dövülmüş ve dövülmemiş numunelerin yol-aşınma miktarı ilişkisini göstermektedir. Dövülmemiş numunelerin yüzey pürüzlülük değeri Ra=0.m iken S170 bilye ile 27-28A şiddetinde dövülmüş numunenin Ra değeri 6.3 m’dir. Yüzey sertlik değerleri birbirine yakındır. F=10N için, dövülen numunelerin aşınma miktarlarının başlangıç yol değerlerinde yüksek olduğu gözlenmektedir. Yol değerleri arttıkça numunelerin aşınma miktarları birbirine yaklaşmaktadır. Bu durum yukarıda yapılan açıklamalara uygunluk göstermektedir.

Şekil 5. İlave Cam Bilye İle Dövmenin Aşınma Miktarına Etkisi (F=10N, S230 Bilye)

Şekil 6. Dövülmüş ve Dövülmemiş Numunelerin Yol-Aşınma Miktarları

Doğal yaşlandırılmış ve yaşlandırma sonrası farklı Bilyeli Dövme parametreleri uygulanarak dövülmüş AA2024 Alüminyum alaşımının adhesiv aşınma deneylerinden aşağıdaki sonuçlar bulunmuştur.

1. Doğal yaşlandırma sonrası yapılan bilyeli dövme sonucu yüzey pürüzlülüğü ve sertlik değerleri artmaktadır.

2. Aynı şartlar için, aşınma deneylerinde uygulanan baskı kuvveti değeri büyüdükçe aşınma miktarı artmaktadır.

3. Bilyeli dövme sonrası cam bilye uygulaması aşınma miktarını azaltmaktadır.

4. Bilyeli dövmede en önemli parametre olan dövme şiddetinin aşınma miktarına etkisi, dövülmüş numunenin yüzey kalitesi ve sertliğine bağlı olmaktadır.

 

1. Varol, R., Meriç, C, “Bilyalı Dövme : Teori ve Uygulama “, Mühendis ve Makina Cilt:34, Sayı : 405, Ekim 1993.

2. Varol,R., Sarıtaş, S., “Bilyalı Dövme İşleminin Fe Esaslı T/M Malzemelerin Yorulma Özelliklerine Etkisi” 1.Ulusal Toz Metalürjisi Konferansı, 16-17 Eylül Gazi Üniversitesi, Ankara,1996.

3. Çetin, R., Varol, R., “ Bilyalı Dövme İşlem Parametrelerinin Yorulma Ömrü Üzerine Etkisi” 4.Denizli Malzeme Sempozyumu, s.427-435, 24-26 Nisan 1991.

4. Çetin, R., Varol, R., Gavgalı, M., “ Bilyalı dövme İşleminin 2024-T4 Alüminyum Alaşımının Yüzey Pürüzlülüğü ve Yorulma Ömrü Üzerine Etkisi”, 5. Denizli Malzeme Sempozyumu, s.379-388, 7-9 Nisan 1993.

5. Niku-Lari, A., “Shot Peening”, 1st Int. Conf. On Shot Peening, Sept. 1981, Paris, Perg. Press,Oxford.

6. Almen, J.O., Shot Peening, Kent’s Handbook for Mech. Eng’s, pp.20-40

7. Campaigne,J., “Controlled Shot Peening”,The Shot Peener, 2nd ed. Mishawaka, pp.1-11, 1986.

8. Yülek, M., “Havacılık ve Uzay Sanayi İçin Malzemeler”, Müh. ve Mak. sa.338, s.20-23,1988.

9. Yılmaz, F., “Sürtünme ve Aşınma”, 9. Uluslararası Met. ve Malzeme. Kong. 11-15.06.1997, İstanbul, s.229-256.